Fâtih Sultan Mehmed devri Osmanlı âlimlerinin en büyüklerinden. İsmi Mustafa bin Yûsuf bin Sâlih, künyesi Hocazâde’dir. Bursa’da doğdu. Doğum târihi bilinmemektedir. 1488 senesinde Bursa’da vefât etti.

Babası, ticâretle meşgûl olan büyük servet sâhibi bir tüccar idi. Âilesi ve çocukları son derece bolluk ve refah içindeydi. Hocazâde, babasının mesleğini terk edip ilim öğrenmeye yöneldi. Babası bu isteğine râzı olmadı. Bu yüzden babasının gözünden düştü. Kardeşleri bolluk içindeyken ona cüzi bir harçlık veriliyordu. Üstü başı perişan bir halde dolaşıyordu fakat buna rağmen ilimden geri kalmıyordu. Bir gün babası ve kardeşleriyle birlikte Emir Sultan hazretlerinin talebelerinden Şeyh Velî Şemsüddîn’e gitmişlerdi. Şeyh hazretleri; “Bunlar kimlerdir?” diye sorunca, babası; “Oğullarımdır.” dedi. Sonra iyi giyimli ve neşeli çocukların yanında sefil giyimli ve üzüntülü bir halde duran Mustafa’ya bakarak; “Ya bu kimdir?” diye sordu. Babası; “O da oğlumdur.” cevâbını verince, Şeyh “Neden çocuklarına eşit şekilde davranmıyorsun?” diye sordu. Babası; “Bu benim işimi bıraktı, ticârî işlerimle ilgilenmiyor, başka bir yol tuttu. Onun için bunu gözümden çıkarmışım” dedi.

Şeyh Şemsüddîn, elbette bu çocuğun yaptığı doğrudur diye pekçok nasihatler ettiyse de, Hoca Yûsuf kabûl etmedi. Mustafa’ya da yılmamasını ve ilmine mutlaka devam etmesini, gün geldiğinde babasının makamının yüceliğine hayret edeceğini müjdeledi. Bu nasîhatler Molla Mustafa’nın okuma ve ilim öğrenme aşkını kat kat artırdı. Kitap almaya parası olmadığından en ucuz kâğıtlardan alarak derslerini kendi eliyle yazıp çalıştı. Bir çok kıymetli hoca elinde yetişti. Hızır Bey onu çok sever ve iltifat ederdi. Hattâ kendisine sorulan bâzı suâller için “Akl-ı selîme mürâcaat ediniz.” diyerek Hocazâde’ye havâle ederdi. Sonra Sultana onun ilimdeki üstünlüğünden bahsederek ona bir medresede görev verilmesini istedi. Böylece Hocazâde önce Kestel kâdılığına tâyin edildi. Daha sonra Bursa’da Esediyye Medresesi müderrisliğine getirildi. Bu medresede altı sene ilim öğretti. Ancak parasızlıktan bir türlü kurtulup rahata kavuşamadığı için ev işlerini de kendisi görüyordu.

Sultan Fâtih Osmanlı tahtına oturup da çevresine zamânının meşhur âlimlerini toplayınca, Hocazâde de onun yanında olmak şerefini kazanmak istedi. Parası olmadığından yola çıkma cesâretini bulamıyordu. Bu sırada bir talebenin sekiz yüz akçesi olduğunu öğrenince, bu parayı ödünç alıp yola çıktı. Talebe de yanında ve hizmetinde idi. Pâdişâhın otağı İstanbul’dan Edirne’ye gidiyordu. Etrafında da âlimler vardı. Vezir Mahmûd Paşa, Hocazâde’yi görünce; “Hoş geldin. Ben de seni Pâdişâha anlatmıştım. Gel hemen onunla görüş.” diyerek pâdişâhın yanına yaklaştılar. Hocazâde hükümdârı selâmlayıp elini öptü. Mahmûd Paşa onun Hocazâde olduğunu bildirerek ilmini övdü. Bundan sonra Hocazâde uzun bir süre Pâdişâhla yan yana sohbete devâm etti. Fakat diğer ilim adamlarına ihsanlar verildiği halde Hocazâde’ye bir pul bile verilmedi. Bu bakımdan Hocazâde gönlü kırık olarak üzüntü içerisine düştü. Bu duruma talebesi de kızıp ondan uzaklaştı ve hakkında konuşmaya başladı.

Mola verildiği bir gün Hocazâde atını kendisi timar ettikten sonra bir ağacın gölgesinde dinlenmekteydi. O sırada üç kapıcıbaşı Molla’nın yanına gelip selâm verdiler. “Hocazâde siz misiniz?” diye sordular. Evet, cevâbını alınca, hürmetle eğilip elini öptüler ve Devletlü Pâdişâha hoca oldunuz deyip tebrik ettiler. Hocazâde onların sözlerini, davranışlarını alaya yorarak önce inanmadı. Fakat o sırada Pâdişâh konakçılarının hızla gelip büyük bir çadır kurduklarını gördü. Ayrıca birkaç at ve katır, binek, yatak ve değerli giysiler ile on bin akçe para da getirdiklerini öğrenince şüphesi kalmadı. Onlar cins atlardan birini hemen koşumlarla donatıp yanına getirdiler ve buyurun yüce Pâdişâh sizi bekler dediler. Hocazâde Molla’nın yanına gidip Pâdişâhın ihsânından ona olan borcunu fazlasıyla ödedi ve gönül rahatlığı ile pâdişâhın mutlu katına varıp elini öptü.

Uzunca bir zaman çektiği fakirlik sonrasında padişah ihsanlarıyla hali vakti yerine gelen Hocazade, bir yandan da padişaha hocalık yapmaya da devam ediyordu.

Zaman geçtikçe Hocazâde’nin Pâdişah katında değeri gittikçe arttı. Bu durum bâzı kimselerin hasedine yol açtı. Hattâ Fâtih Sultan Mehmed Han Edirne’de bulunduğu sırada, Vezir Mahmûd Paşa, Hocazâde’nin kazasker olmak istediğini Sultana bildirdi. Sultan da; “Bizi sohbetinden mahrûm etmek mi istiyor?” diyerek üzüldü. Ancak, daha sonra onu Edirne’ye kazasker tâyin etti. Hocazâde’nin babasına, oğlunun kazasker olduğu haberi ulaşınca önce inanmadı. Daha sonra haber yaygınlaşınca inandı. Diğer oğullarıyla birlikte oğlunu ziyâret etmek için, Bursa’dan Edirne’ye gitmek üzere yola çıktı. Babasının gelmekte olduğu haberini duyan Hocazâde, babasını âlimlerden ve Edirne eşrâfından bir toplulukla karşıladı. Baba-oğul kucaklaştılar. Babası Hocazâde’den özür dileyip eski kusurlarının affını isteyince; “Olsun, siz öyle yapmasaydınız, biz böyle olmazdık.” diyerek, babasına güzel muâmelede bulundu. Babası için çok güzel bir ziyâfet hazırladı. Ziyâfet sofrasına babasıyla berâber oturdu. Diğer ileri gelenler ve âlimler rütbelerine göre oturunca, kardeşlerine sofrada yer kalmayıp, fakirlik ve ihtiyaç hâlinde olmadıkları halde, hizmetçilerle birlikte ayakta kaldılar. Bu vesîleyle, ilim ehline verilen önem ortaya çıktı. Molla bu hâli görünce, Velî Şemseddîn’in sözlerini hatırladı. Cenâb-ı Hakk’a şükretti.

Hocazâde bir müddet sonra Fâtih Sultan Mehmed tarafından Bursa Sultaniye Medresesine, daha sonra da İstanbul’daki Sahn-ı Semân Medresesine müderris tâyin edildi. İstanbul’da Fâtih Sultan Mehmed’in emriyle Tehâfüt-ül-Felâsife adlı eseri yazdı. Sonra Edirne kâdılığı ve İstanbul müftîliği yaptı. İznik müftîliğine ve müderrisliğine tâyin edildi. Fâtih Sultan Mehmed vefât edinceye kadar İznik’te kaldı. Sultan İkinci Bâyezîd tahta geçince, İstanbul’a geldi. Bursa Sultâniye Medresesine müderris tâyin edildi. Orada iki ayağı ve sağ eli felç oldu. Sol eliyle yazı yazabiliyordu. Bu halde, Sultan İkinci Bâyezîd’in emriyle Şerh-i Mevâkıf adlı esere bir hâşiye yazdı. 1488 (H.893) senesinde vefât eden Hocazâde, Bursa’da Emir Sultan medreseleri karşısına defnedildi.

Molla Ali Tûsî, Acem diyârına gittiği zaman, Ali Kuşcu ile karşılaştı. Ali Tûsî, Ali Kuşçu’ya; “Nereye gidiyorsun?” dedi. O da; “Rum diyârına gidiyorum.” dedi. Ali Tûsî ona; “Orada Hocazâde ile olan münâsebetine dikkat et.” dedi. Ali Kuşçu İstanbul’a geldiği zaman, Hocazâde’nin de içinde bulunduğu âlimler onu karşıladılar. AliKuşçu sohbet sırasında, denizde görmüş olduğu med-cezîr hâdisesini anlattı. Hocazâde, med-cezîr hâdisesinin sebebini açıkladı. Sohbet devâm etti. Konu, Tîmûr Hanın huzûrunda Seyyîd Şerîf Cürcânî ile Sâdeddîn Teftâzânî’nin karşılıklı münâzarasına gelince, Ali Kuşçu, Teftâzânî tarafını tercih etti. Hocazâde ise; “Ben bu konuyu tahkik ettim, Seyyid Şerîf Cürcânî’nin haklı olduğu kanâatine vardım.” dedi. Ali Kuşçu, Hocazâde’nin yazdığı hususları mütâlaa etti ve haklı olduğunu anladı. Yine Fâtih Sultan Mehmed, Ali Kuşçu’ya; “Hocazâde’yi nasıl buldunuz?” diye sorunca, Ali Kuşçu; “Rum’da ve Acem’de emsâli yok.” cevâbını verdi. Pâdişâh da; “Arap’ta dahi eşi yoktur.” diyerek onun ilimdeki üstünlüğünü işâret etti.

Molla Abdurrahmân bin Müeyyed, Celâlüddîn ed-Devânî’nin hizmetine kavuşunca, Celâlüddîn ed-Devânî ona; “Hangi hediye ile geldin?” dedi. O da; “Hocazâde’nin Tehâfüt-ül-Felâsife adlı kitabıyla geldim.” dedi. Celâlüddîn ed-Devânî o kitabı mütâlaa edince; “Bu konuda bir kitap yazmak istiyordum. Eğer bu kitabı görmeden o kitabı yazsaydım, bu kitabın yanında sönük kalırdı.” dedi.

Hocazâde’nin, Tehâfüt-ül-Felâsife adlı meşhûr eserinden başka, Hâşiye-i Şerh-i Mevâkıf, Hâşiye-i Şerh-i Hidâyet-ül-Hikme, Şerhu Tevâli-ul-Envâr, Şerh-ul-İzzi fit-Tasrîf, Hâşiyetü alet-Telvîh fil-Usûl gibi birçok kıymetli eserleri de vardır.

Hocazâde en iyi bildiği meselelerde dahi fetvâ kitaplarını karıştırmadan cevap vermezdi. Hattâ bir günde aynı konu iki defâ sorulsa yine kitâba başvurup açıklamasını öyle yapardı. Yanında duran talebeleri bâzan; “Efendim daha yeni kitâba bakmıştınız. Bu defâ da bakmadan cevap veremez miydiniz.” diye sorduklarında; “Eğer ilmime güvenip bakmasam, gönül tenbelliğe alışır.” derdi.