İstanbul’un manevi fâtihi, büyük âlim, üstad, hekim ve velî. Asıl ismi Muhammed bin Hamzâ, lakabı Akşeyh’tir. Evliyânın büyüklerinden Şihâbüddîn Sühreverdî’nin neslindendir. Soyu, hazret-i Ebû Bekr-i Sıddîk efendimize ulaşır. Hacı Bayram-ı Velî’nin, ona; ‘”Beyaz bir insan olan Zeyd’den, insan cinsinin karanlıklarını söküp atmakta güçlük çekmedin.” demesi sebebiyle, “Akşemseddîn” lakabı verilmiştir. Saçının, sakalının ağarması ve ak elbiseler giymesi sebebiyle “Akşemseddîn” denildiği de rivâyet edilmiştir.

Efendim Akşemseddin Hazretleri’nin hayatı anlatmak zor iş. Bölümler sürecek bir hayatı var. Ancak biz kısa kısa sizlere nakletme niyetindeyiz. Bu bölümde de inşallah sizlere ilk önce bu mübarek zatın babası kimdir, kendisi nereden gelmiş onu anlatalım. 1390 senesinde Şam’da doğdu. Küçük yaşta Kur’ân-ı kerîmi ezberledi. Yedi yaşında babası ile Anadolu’ya gelip Amasya’nın Kavak nâhiyesine yerleşti. Bir süre sonra babası vefât etti. Akşemseddîn’in babası da âlim ve velî idi. Babası vefât edip, defn olunduğu günün gecesi bir kurt gelip kabrini açtı. Bu kurt, o beldeye musallat olmuştu. Yeni mezarları bulur ve ölüyü mezardan çıkararak parçalardı. Şeyh Hamza’yı da parçalamak ve yemek istemişti. Fakat Şeyh Hamza, mübârek elini uzatarak, o kurdu boğazından sıkıp öldürdü. Ertesi sabah ziyârete gelen halk, kurdu ölü, Şeyh Hamza’nın elini de mezardan çıkmış buldular. Hâl sâhibi biri;

“Kurda değdiği için, Şeyh Hamza’nın mübârek elinin yıkanması lâzımdır.” dedi. Elini yıkadılar. El, hemen içeri çekildi. O günden beri Akşemseddîn’in babası, Kurtboğan lakabı ile meşhûr oldu. Anlaşıldığı üzere Akşemseddin hazretleri evliya oğlu evliya, evliya torunu evliya idi. Zaten neslinin Hazreti Ebu Bekir efendimize dayanması da onu ayrı bir hususiyete büründürmektedir.

Akşemseddîn, babasının vefâtından sonra tahsîline devâm ederek, sarf, nahiv, mantık, meânî, belâgat ilm-i usûl-i fıkıh, akâid, hikmet okudu. Zekâ ve istîdâdının yardımıyla kısa sürede ilimleri ikmâl eyleyip tıp ilmini dahi tahsil ettikten sonra Osmancık medresesine müderris oldu. Burada günün belli saatlerinde ders verir artan zamanlarda nefsinin terbiyesi ile meşgûl olurdu. Devamlı takvâ üzere hakla birlikte bulunurdu. Yüksek ahlâk sâhibi idi. Ondaki bu hâlleri görenler ve bilenler kendisine zamânın büyük velîsi Hacı Bayram hazretlerine gitmesini tavsiye ettiler. Bu tavsiyelere uyan ve tasavvuf yolunda yükselmek isteyen Akşemseddîn hazretleri müderrislik görevini bırakarak, Ankara’ya geldi ve Hacı Bayramı Veli hazretlerini aramaya koyuldu. Efendim dediğimiz gibi Akşemseddin Hazretlerini bir bölümde anlatmamız mümkün değil. Bu sebeple sizlere bu bölümde babasını ve onun nereden geldiğini ve nasıl Hacı Bayramı Veli hazretlerini aramaya başladığını anlatmaya çalıştık. Bir sonraki bölümlerde hayatını anlatmaya devam edeceğiz.

Akşemseddin Hazretleri’nin halini keşfedenler zamânın büyük velîsi Hacı Bayram hazretlerine gitmesini tavsiye ettiler. Akşemseddîn hazretleri de müderrislik görevini bırakarak, Ankara’ya geldi. Burada Hacı Bayram-ı Velî Hazretleri’nin sordu. Karşısına çıkan bir kişi ona karşı sokakta yanında iki talebesiyle gezen zâtı göstererek;

“İşte şu gördüğün, dükkan dükkan gezerek para toplayan kişi Hacı Bayram’dır.” dedi.

Gördüğü manzara hoşuna gitmemişti. “Demek meşhur Hacı Bayram dükkan dükkan para topluyor, buralara kadar kendimi boşuna yormuşum” diyerek oradan uzaklaştı ve Şeyh Zeynüddîn-i Hâfî hazretlerine talebe olmak gayesiyle Haleb’e doğru yola çıktı. Bir konak mesâfeye geldiğinde bir hana indi. Sabah, elleri yüzünde korku ve dehşet içerisinde uyandı. Rüyânın etkisi içinde sabah namazını edâ eden Akşemseddîn hemen Ankara istikâmetine döndü.

Onu geri döndüren gördüğü rüya idi. Boynuna bir zincir takılıydı ve ucu Hacı Bayram’ın elindeydi. O Haleb’e gitmek istedikçe Hacı Bayram zinciri çekiyordu. Boğulmak üzere iken uyanmıştı. Rüyânın tabiri açıktı. Geri dönüş yolunda; “Ne yaptım ben” diyerek hayıflanıyordun. Ankara’ya gelip, Hacı Bayram-ı Velî’nin dergâhına ulaşınca, talebeleriyle tarlada çalıştığını öğrendi. Hemen oraya koştu ancak Hâcı Bayram hiç iltifat etmedi. Akşemseddîn, diğer talebeler gibi tarlada çalıştı. Yemek vakti gelince de yüzüne bakmadı. Hacı Bayram, hazırlanan yemeği talebelerine taksim etti, artığını da köpeklerin çanağına döktürdü. Akşemseddîn, bir onlara bir de kendine bakarak, nefsine; “Sen buna lâyıksın!” diyerek, köpeklerin önüne konan yemekten yemeye başladı. Hacı Bayram-ı Velî, onun bu tevâzusuna dayanamayarak; “Köse, kalbimize girdin, gel yanıma!” diyerek gönlünü alıp sofrasına oturttu. Sonra;

“Zincirle zorla gelen misâfiri böyle ağırlarlar.” dedi. Akşemseddîn buna çok sevindi ve kendini onun irfan meclisine verdi.

Hacı Bayram-ı Velî hazretleri Akşemseddîn’i diğer talebelerinden daha zor imtihanlara tâbi tuttu. Nefsini terbiye ve ıslah etmekte büyük sıkıntılar çektirdi. Bir defâsında yedi günde bir kaşık sirkeden başka bir şey yedirmedi. Ancak Akşemseddîn bütün bunlardan memnun ve hattâ kendisi daha fazlasına tâlipti. Nitekim nefsinin istediği şeyleri yapmamakta şeyhinin kendisine buyurduğu tâlim ve terbiyedeki şiddet derecesini kendi isteğiyle artırdığı zaman Hacı Bayram hazretleri ona:

“Yâ Köse nice riyâzet eylersin, nefsin isteklerinden sakınırsın, âkıbet nûr olursun. Vefât ettikten sonra seni kabrinde bulamazlar!” dedi.

Böylece Akşemseddîn hazretleri kısa zamanda tasavvuf yolunun bütün inceliklerini öğrendi ve Hacı Bayram hazretlerinden icâzetini, diplomasını aldı. Onun kısa sürede icâzet alması bâzılarına zor geldi. Hacı Bayram-ı Velî’ye;

“Diğer dervişlere kırk yıldır hilâfet vermedin, az müddet içinde Akşeyh’e hilâfet verdin. Hikmeti nedir?” diye sordular. Hacı Bayram-ı Velî de;

“Bu zeyrek, uyanık ve akıllı bir kösedir. Her ne görüp duydu ise hemen inandı. Sonra hikmetini yine kendisi anladı. Fakat yanımda kırk yıldan beri hizmet eden bu talebeler, hemen gördüklerinin ve duyduklarının aslını ve hikmetini sorarlar. Ona hilâfet verilişinin sebebi budur.” cevâbını verdi.

Akşemseddîn hazretleri, hocası Hacı Bayram-ı Velî’nin ileride bir büyük fethin mânevî fâtihliği müjdesine de nâil oldu. Hacı Bayram-ı Velî hazretlerinin tahsil ve terbiyesiyle irşâd makâmına yükselen Akşemseddîn hazretleri önce Beypazarı’na yerleşti. Orada bir mescid, bir değirmen yaptırdı. Halkın etrâfına toplanması üzerine İskilip’te Evlek’e oradan da Göynük’e gelip mekân tuttu. Bir gün bir kişi gelip, Akşemseddîn’e bir mikdâr mülk bağışladı. Akşemseddîn hazretleri o yerin üzerine gelince, tebessüm etti. “Niçin tebessüm ettiniz?” diye sordular. O da;

“Otuz sene kadar önce seyâhat ederken, yolum buraya düşmüştü. Görünce gönlüm buraya meyil etmişti. Gönlümden geçen bu arzu, otuz yıl sonra gerçekleşti. Onu hatırladım ve tebessüm ettim.” cevâbını verdi.

Akşemseddin Hazretleri hocasının emriyle vazifeli olduğu yerde talebe yetiştirmeye ve sohbetlerine devam ediyordu. Bu sırada hocası, onu o yapan Hacı Bayramı Veli Hazretleri Ankara’da fenâ âleminden bekâ âlemine göç etmek üzereydi. Son sözleri ise şöyle oldu.

“Benim namazımı Akşemseddîn kıldırsın ve cenâzemi yıkasın. Bu haberimi ona iletirsiniz!” oldu ve vefât etti.

O sırada Akşemseddîn orada değildi ve nerede bulunduğunu kimse bilmiyordu. Talebeler ile Hacı Bayram-ı Velî’nin yakınları, merak ve hayret içinde kaldılar. Bâzı kimseler; “Hacı Bayram-ı Velî’nin bu sözü, ölüm hâlinde söylenen sözlerdendir. Buna pek îtibâr edilmez.” dediler. Kararsız ve üzüntülü bir halde kaldılar. O esnâda; “Akşemseddîn geliyor!” diye bir ses işitildi. Akşemseddîn Hazretleri hocasının cenazesine yetişmişti. Hemen vasiyeti üzerine yıkayıp namazı kıldırdı ve defn etti. İşler bitince, hocasının doksan bin akçe borcu olduğunu öğrendi ve otuz bin akçesini ödemeyi vâdetti. Kalanını da hocasının yakınları ile dostları ödediler. Akşemseddîn, üzerine aldığı otuz bin akçenin yirmi dokuz binini ödedi ve geriye bin akçe kaldı. Alacaklı, Akşemseddîn’e gelerek hepsini istedi. “Birkaç gün müsâade et.” dediyse de faydası olmadı. Sert ve küstah bir şekilde bir dakika bile bekleyemeyeceğini bildirdi. Bu söz üzerine fevkalâde müteessir oldu ve alacaklıyı içeri çağırdı. Evin önünde bir bahçe vardı. Ona;

“Bahçeye gir, alacağın bin akçeyi al. Fazlasını alma!” dedi.

O kimse, bundan sonraki durumunu şöyle anlatıyor:

“Bahçeye girdim. Bahçenin içinde yassı yapraklı bir ot vardı. Her yaprağın üzerinde bir akçe vardı. O otta o kadar çok yaprak vardı ki, sayısını ancak Allahü teâlâ bilir. Onun yapraklarından bin akçe topladım. Fakat yaprakların üzerinden bir akçenin eksilmemiş olduğunu gördüm. Bahçenin içi de akçe ile doluydu. Bu hâli görünce, hayrette kaldım. Dışarı çıkıp, o bin akçeyi Akşemseddîn’in önüne koydum. “Bu akçeleri size bağışladım.” dedim, yalvardım ve özür diledim. Fakat Şeyh, o bin akçeyi kabûl etmedi.”

Akşemseddîn hazretleri hocasının vasiyetini yerine getirdikten sonra tekrar Göynük’e geldi. Burada da bir mescid ve değirmen inşâ eyledi. Bir yandan oğullarının, diğer taraftan da kendisine intisâb edip gönül veren talebelerinin tâlim ve terbiyeleriyle uğraşıyordu.

Akşemseddin Hazretleri aynı zamanda tıb ilminde de kendini yetiştirmişti. Çeşitli hastalıklara, hangi otlardan hazırlanan ilaçların iyi geleceğini bilirdi. Bu husustaki ilmi dillere hakim idi. Bulaşıcı hastalıklar üzerinde de çalışmalar yaptı ve mikrop teorisini ilk bulan kişide bizzat kendisidir. Çünkü o devirde salgın hastalıklar binlerce insanın ölümüne sebeb oluyordu. Akşemseddîn hazretleri, etkileri bakımından kansere benzeyen seretân denilen bir hastalıkla da uğraşmıştı. Tıptaki şöhreti o dereceye vardı ki birkaç defâ Edirne sarayına çağrıldı.

Bu durumu ile ilgili talebelerinden Şeyh Mısırlıoğlu Abdurrahîm’in anlattığı bir kıssası ise şöyledir.

“Hocam Akşemseddîn ile Edirne’ye gitmiştik. Sultan Murâd Hanın kazaskeri Süleymân Çelebi hasta idi. Bizi saraya dâvet ettiler. Sultanın tabibleri Süleymân Çelebi’nin etrafında ona ilâç veriyorlardı. Hocam tabiblere bunun hastalığı nedir? diye sordu. Onlar;

“Şu hastalıktır.” diye cevap verdiler. Hocam;

“Buna Sersam ilâcı yapmak lâzımdır.” buyurdu. Tabibler;

“Bunun hastalığı o değildir amma sen yine o ilâcı ver.” deyip gittiler. Ben çok üzülmüştüm. Zîrâ hocamın hastalığa tam vâkıf olamadığını zannetmiştim. Hocam divitle kalem istedi, reçetesini yazdı. İlaçlarını hazırladı ve Süleymân Çelebi’ye verdi. Aradan kısa bir zaman geçince, Süleymân Çelebi’de sıhhat alâmetleri belirdi ve iyi oldu.”

Yine Fâtih Sultan Mehmed Han’ın kızı Gevherhan Sultan hastalanmıştı. Tabibler tedâvide âciz kalıp özür dilediler. Sonunda Akşemseddîn hazretlerine mürâcaat edildi. Onun yazdığı ilâç Allahü teâlânın izni ile iyi geldi.

Sultan Mehmed, İstanbul’un fethi sırasında Allah adamlarının da ordusunda bulunmasını istedi. Bunun üzerine Akşemseddîn, Akbıyık Sultan, Molla Fenârî, Molla Gürânî, Şeyh Sinân gibi meşhûr âlim ve velîler talebeleriyle birlikte orduya katıldılar. Askerlere ayrı bir şevk ve azim veriyorlardı. Fâtih Sultan Mehmed Han, İstanbul önlerinde düşmana önce İslâmı tebliğ etti. Fakat, Bizanslılardan red cevabı alınca, şehri kuşatmaya başladı. Fakat şehir bir türlü düşmüyordu. Bu sebeple bazı devlet adamlarını ümitsizliğe düşürdü. Bunlar şehrin alınamayacağını, üstelik bir Haçlı ordusunun Bizans’ın imdâdına koşacağını sanıyorlardı. Fakat Akşemseddîn Hazretleri şeyhi Hacı Bayram-ı Velî’nin; “İstanbul’un fethini şu çocukla bizim köse görürler!” sözününün tahakkuk edeceğine kalpten inanıyordu.

Bu sırada Avrupa’dan asker ve erzak getiren gemiler, Osmanlı donanmasının müdahalesine rağmen şehre girmeye muvaffak oldu. Kâfirler şenlikler yaparken, Müslümanlar üzüldü. Bazı devlet adamları padişaha; “Bir sofunun sözüyle bu kadar asker kırdırdın ve hazineyi tükettin. Frengistan’dan yardım da geldi. Fetih ümidi kalmadı.” dediler. Bunun üzerine padişah, veziri Ahmed Paşayı hocasına göndererek; “Hocama sor, kalenin fetih olmak ümidi var mıdır?” Cevap ise netti. “Bu kadar müslüman ve gâzi bir kâfir kâlesine doğru hücum ederse, inşâallahü teâlâ feth olur.”

Fakat padişaha bu cevap yetmemişti. Paşayı geri gönderdi ve “Vaktini tâyin etsin.” dedi. Akşemseddîn Hazretleri murâkabeye daldı. Başını eğip, Allahü teâlâya yalvardı. Mübârek yüzü terledi. Sonra başını kaldırarak; “İşbu senenin Cemâziyelevvel ayının yirminci günü, seher vaktinde, inanç ve gayretle filan taraftan yürüsünler. O gün feth ola. Kostantiniyye’nin içi ezan sesiyle dola!” dedi. Ayrıca bir mektup gönderdi. “Kul tedbir alır, Allahü teâlâ takdir eder kaziyesi, delili sâbittir. Hüküm Allahü teâlânındır. Velâkin kul, elinden geldiği kadar gayret göstermekte kusur etmemelidir. Resûlullah’ın ve Eshâbının sünneti budur.” diyordu.

Nihâyet Akşemseddîn hazretlerinin tâyin eylediği gün ve saat doldu. Sultan Mehmed Han ordunun başına geçerken, hocası Akşemseddîn’den okumak için bir duâ istirham etti. Bunun üzerine hocası “Yâ Fakih Ahmed!” diyerek himmet taleb eyle!.. Onu vesile kılarak Allahü teâlâya tazarru ve niyâz eyle.” buyurdu. Sonra çadırına giren Akşemseddîn hazretleri yanına hiç kimseyi koymamalarını istedi ve kapılarını iyice kapattırdı. Yeniçeriler, azablar, dalkılıçlar, serdengeçtiler, akıncılar, gönüllüler, erenler, evliyâlar Sultan Mehmed Hanın buyruğuyla İstanbul üzerine akıyorlardı. Mehmed Han bu sırada hocası Akşemseddîn’in yanında olmasını arzuladı ve haber gönderdi. Gelmeyince Akşemseddîn’in bulunduğu çadıra gitti. Çadırın her tarafı iyice kapatılmıştı. Fâtih Sultan Mehmed Han çadıra yaklaşıp, hançerini çıkardı. Hançerle çadırdan biraz keserek, içerisinin görülebileceği kadar bir delik açtı. İçeri bakınca, hocası Akşemseddîn hazretlerini kuru toprak üzerinde secdeye kapanmış, başından sarığı düşmüş, ak saçı ve ak sakalı nûr gibi parlıyor gördü. Ak saçını ve ak sakalını toprağa sürüp, saçını sakalını toprak içinde bırakmıştı. Bu hâli ile İstanbul’un fethinin gerçekleşmesi için Allahü teâlâya yalvarıp duâ ediyor, gözyaşı döküyordu. Fâtih Sultan Mehmed Han, hocası Akşemseddîn’in Allahü teâlâya yalvarıp, duâ etmekte olduğu bu yüksek hâlini görünce, doğruca yerine döndü. Kaleye bakınca surlara tırmanan İslâm askerinin yanında ve önünde ak abalı bir topluluğun da hisara girmekte olduğunu gördü. Az sonra fethin askeri de surları geçip şehre girdi. Böylece İstanbul’un fethi ve Peygamber efendimizin büyük mûcizesi gerçekleşti.

Akşemseddîn, fetih ordusu İstanbul’a girdikten sonra, İslâmiyet’in harp ile ilgili hukukunun gözetilmesini genç pâdişâha tekrar hatırlattı. Buna uygun hareket edilmesini bildirdi. Sultan Mehmed şehre öğle saatlerinde girdi. Muhteşem bir alayla ve alkışlar içinde ilerleyerek, Ayasofya’ya doğru yol aldı. Zulümden bıkmış olan Bizans halkı yeni bir bekleyişin içinde idi. Fâtih’in yanında Akşemseddîn ve velîler topluluğu da bulunuyordu. Yerli halk yollardaydı. Padişah genç olduğu için, herkes Akşemseddîn’i pâdişâh sanıyordu. Ona iltifat ediyorlardı. Akşemseddin Hazretleri ise pâdişâhı göstererek; “Sultan Mehmed ben değilim, odur.” sözüne karşılık; Sultan Mehmed de; “Gidiniz, yine ona gidiniz. Sultan Mehmed benim, ama o benim hocamdır. Şehrin mânevî fâtihidir.” diyordu.

Fâtih Sultan Mehmed Han İstanbul’a girdikten sonra, hocası Akşemseddîn üç gün gözden kayboldu. Bütün aramalara rağmen bulamadılar. Üç gün sonra, Edirnekapı yakınlarında vîrâne bir yerde ibâdetle meşgûl olarak buldular. O zamandan beri bu yere, onun ismine izâfeten “Akşemseddîn” mahallesi denildi. Fâtih Sultan Mehmed Han, fethin üçüncü günü Ayasofya’ya gidip, orayı câmiye çevirdi. Burada ilk hutbeyi, Akşemseddîn okudu. Okmeydanı’nda bir zafer alayı tertiplenmişti. Orada Akşemseddîn de vardı. Akşemseddîn gâzîlere bir konuşma yaptı. Bu konuşmasında;

“Ey gâzîler, bilin, âgâh olun ki; cümleniz hakkında, âhir zaman Peygamberi ol Server-i kâinât; “Onlar ne güzel askerdir.” buyurmuştur. İnşâallah cümlemiz affedilmiş oluruz. Fakat gazâ malını isrâf etmeyip, İstanbul içinde hayr-ü-hasenâta sarf ve pâdişâhımıza itâat ve muhabbet ediniz.” diye nasîhatte bulundu.

Yine bir ara sohbet ederlerken padişah Akşemseddîn hazretlerine; “İstanbul’un fethedileceği zamânı nasıl bildin?” diye sorulunca, şöyle cevap verdi; “Kardeşim Hızır ile, ilm-i ledünniyye üzere İstanbul’un fetih vaktini çıkarmıştık. Kale fethedildiği gün, Hızır’ın, yanında evliyâdan bir cemâatle hisara girdiğini gördüm. Kale fetholunduktan sonra da, Hızır kardeşimi kalenin üzerine çıkmış oturur hâlde gördüm.”

Fâtih Sultan Mehmed Han, fetihden sonra hocası Akşemseddîn’e, son taarruzun başladığı sırada; “Yâ Fakîh Ahmed” diyerek Fakîh Ahmed’den himmet taleb etmesini söylediğini hatırlatarak; “Fakîh Ahmed kimdir ki; tazarru ve niyâz eyledim? Himmetini istedim? Allahü teâlâyı tazarru etmiş olsa idim evlâ değil mi idi?” diyerek, sebebini sordu. Hocası Akşemseddîn bu suâle; “O sırada Fakîh Ahmed, kutb, sâhib-i tasarruf idi.” cevâbını vererek, Allahü teâlânın yardımını, onun vâsıtasıyla ve onun bereketi ile gönderdiğini ve onun da himmet ettiğini söylemiştir. Akşemseddîn hazretlerinin “Fakîh Ahmed” dediği kendisi idi. Fakat tevâzuunun çokluğundan şöhretten kaçıp, kendisini gizlemişti.

Akşemseddîn hazretleri Göynük’e geldikten sonra yine talebe yetiştirmeye ve insanları irşâda başladı. Sultan Fâtih’le ilgisini kesmeyip zaman zaman Edirne’ye ve İstanbul’a geldi ve pâdişâhı ziyâret etti. Gönderdiği mektûblarla ikaz ve tavsiyelerde bulundu. Bir mektubunda Fâtih’e şöyle nasihat etmektedir: “Bir dünyevî râhat ve cismânî lezzete, bir de uhrevî rahat ve rûhânî lezzete dayanan iki türlü hayat tarzı vardır. Birincisi ikinciye bakarak değersiz ve geçicidir. Şu halde ona iltifât etme. Esâsen peygamberlere, velîlere, halîfelere rahat değil, cefâlar ve müşkiller lâyıktır. Sen de onların yolundasın. Nasîbinden elem değil zevk duy… Sen herhangi bir insan gibi değilsin, memleketin durumu, senin durumuna bağlıdır. Bedende görünen her şey ruhun eseri olduğu gibi, memlekette meydana gelen şeyler de Fâtih’in eseri olacaktır. Çünkü bedene oranla ruh ne ise, memlekete oranla sultanlar da aynı şeydir.”

Akşemseddîn Göynük’te 1459 yılına kadar yaşadı. Pâdişâhın kendisine gönderdiği bütün ihsanları hayır işlerinde kullandı, vakıflar kurdurdu. Oğullarının terbiyesi ile meşgul oldu. Birgün küçük oğlu Hamdi Çelebi ile meşgulken; “Bu küçük oğlum yetim kalır; yoksa bu zahmeti çok dünyâdan göçerdim.” deyince, hanımı; “A efendi! Göçerdim dersin yine göçmezsin.” dedi. Bunun üzerine Şeyh hemen: “Göçeyim.” deyip, mescide girdi. Evlâdını topladı. Vasiyetnâmesini yazdı. Helâllaştı, vedâ eyledi. Yâsîn sûresi okunurken sünnet üzere yatıp rûhunu teslim eyledi. Göynük’teki Süleymân Paşa Câmiinin bahçesine defn edildi. Sonra oğullarının kabri ile berâber bir türbe içine alındı.

Akşemseddîn hazretleri sohbetlerinde ve vâzlarında buyururdu ki: “Her işe Besmele ile başla. Temiz ol, dâim iyiliği âdet edin. Tembel olma, namaza önem ver. Nîmete şükr, belâya sabr et. Dünyânın mutluluğuna mağrûr olma. Kimseye kızma, eziyet ve cefâ etme. Ömrün uzun olsun istersen, kimsenin nîmetine hased etme. Kimseyi kötüleyip, atıp tutma. Senden üstün kimsenin önünden yürüme. Dişin ile tırnağını kesme. Ayakta pantolon giymekten sakın. Misvâkı başkasıyla berâber kullanmak uygun olmaz. Çok uyumak kazancın azalmasına sebeb olur. Akıllı isen yalnız yolculuğa çıkma. Gece uyanık ol, seher vakti tilâvet kıl, Kur’ân-ı kerîm oku. Dâimâ Allahü teâlâyı zikret. Kendini başkalarına medhetme. Nâmahreme bakma, harama bakmak gaflet verir. Kimsenin kalbini kırıp, virân eyleme. Düşen şeyi alıp temizleyerek yersen, fakirlikten kurtulursun. Edebli, mütevâzî ve cömerd ol. Tırnağınla dişini kurcalama. Elbiseni, üzerinde dikmekten sakın. Cünüp kimse ile yemek yemek gam verir. Yalnız bir evde yatmaktan sakın. Çıplak yatmak fakirliğe sebeb olur.”